MONETARNO OSAMOSTOJUVANJE I VOVEDUVANJE NA DENAROT – proces na definiranje na drzhavniot suverenitet na RM vo oblasta na monetarnite finansii, vkluchuvajkji i sozdavanje na nacionalna valuta. Za sproveduvanje na monetarnoto osamostojuvanje vo tekot na 1991 g. Vladata formirashe Komisija za monetaren sistem vo sostav: Nikola Kljusev – pretsedatel na Vladata, Metodija Toshevski – minister za finansii, Borko Stanoevski – guverner na NBM i profesorite Ksente Bogoev i LJube Trpeski. Na 19. ⅩⅠⅠ 1991 g. Vladata donese odluka, so koja ja ovlasti NBM da go organizira procesot na pechatenje i distribucija vrednosni bonovi kako privremeno platezhno sredstvo. Na 7. Ⅱ 1992 g. vo trezorite na NBM se deponirani 27.858.696 parchinja vrednosni bonovi, otpechateni vo pechatnicata „11 Oktomvri“ od Prilep. Bonovite se izdadeni vo apoenska vrednost od 10, 25, 50, 100, 500 i od 1 000 edinici so unificiran dizajn i so razlichna boja. Na prednata strana na bonoviMakedonski denar (avers/revers) te se pretstaveni tutunoberachi, a na zadnata strana e spomenikot „Makedonium“ vo Krushevo, delo na skulptorot Jordan Grabul. Poradi efektite na galopirachkata inflacija, podocna se pechatat i vrednosni bonovi so apoenska vrednost od 5.000 i 10.000 edinici. Na Veligden, 26. Ⅳ 1992 g., Sobranieto nosi paket-zakoni so koi se postavuva institucionalnata ramka na monetarniot sistem i se voveduva denarot kako parichna edinica na Makedonija. Denarot se deli na 100 deni, a negoviot skraten naziv vo platniot promet e den. Imeto na makedonskata valuta (denar) e doneseno na predlog na akad. Petar H. Ilievski, kako izraz na istoriskiot kontinuitet na upotrebata na pa-rite na teritorijata na Makedonija od rimskata antika do srednovekovniot period. Na 27. Ⅳ 1992 g. pochna zamenata na knizhnite jugoslovenski dinari so vrednosni bonovi vo odnos 1:1, pri shto zamenata traeshe tri dena. Knizhnite pari shto glasea na jugoslovenski dinari definitivno prestanaa da vazhat kako platezhno sredstvo vo Makedonija na 29. Ⅳ 1992 g., dodeka kovanite pari so apoenska vrednost od 1, 2 i od 5 jugoslovenski dinari ostanaa vo optek ushte edna godina. Po pushtanjeto vo optek na vrednosnite bonovi, NBRM pochna podgotovki za izdavanje na prvata standardizirana emisija na makedonski denari (banknoti vo apoeni od 10, 20, 50, 100 i od 500 denari i moneti so vrednost od 50 deni i od 1, 2 i od 5 denari). Prvata emisija na denarite e otpechatena vo pechatnicata „11 Oktomvri“ od Prilep, a metalnite pari se izraboteni vo fabrikata „Suvenir“ od Samokov. Pechatenjeto i kovenjeto pochnuva od esenta 1992 g. i trae do april 1993 g. Dizajnot na prvata emisija na knizhni pari e delo na grafichkiot umetnik Borche Nikoloski, a banknotite nosat likovni reshenija od makedonskoto kulturno nasledstvo (starata zgrada na NBM vo Skopje, crkvite Sv. Sofija i Sv. Jovan Kaneo vo Ohrid, crkvata Sv. Pantelejmon vo s. Nerezi, Daut-pashiniot amam vo Skopje, saat-kulata vo Prilep, kukjata na Robevci vo Ohrid itn.). Dizajnot na metalnite pari gi izrazuva najznachajnite Makedonskite banknoti vo optek pretstavnici na biodiverzitetot vo RM (ohridskata pastrmka, sharplaninskoto kuche, pelisterskiot ris i dojranskiot galeb). Zamenata na vrednosnite bonovi so denarski banknoti traeshe od 10. Ⅴ do 31. ⅩⅠⅠ 1993 g. Pritoa, na 7. Ⅴ 1993 g. beshe izvrshena zakonska denominacija na denarot so koja eden denar imashe vrednost na 100 dotogashni vrednosni bonovi. Segashnoto izdanie na makedonskite banknoti e pushteno vo optek na 8. Ⅸ 1996 g. i se sostoi od knizhni pari vo apoeni od 10, 50, 100, 1 000 i od 5 000 denari, koi se delo na likovniot umetnik Biljana Unkovska. Banknotite nosat likovni reshenija shto go izrazuvaat bogatoto kulturno-istorisko nasledstvo na Makedonija (statua na bozhicata Izida pronajdena vo Ohrid, detalj od mozaikot na bazilikata vo Stobi, detalj od freska od crkvata Sv. GJorgji od s. Kurbinovo, tavanska rozeta od albanska kukja od Debar, zlatnata maska pronajdena vo s. Trebenishte, ikona od crkvata Mali Sv. Vrachi od Ohrid, bronzena figura na Menada, pronajdena vo Tetovo itn.). LIT.: Kiki Mangova Ponjavikj, Vancho Kargov, 60 godini centralno bankarstvo vo Republika Makedonija, Narodna banka na Republika Makedonija, Skopje, 2006, 87-109. G. P.
Кирилична верзија на написот
МОНЕТАРНО ОСАМОСТОЈУВАЊЕ И ВОВЕДУВАЊЕ НА ДЕНАРОТ